De pastor heeft een ziel
In het kerkelijke landschap lijken technische termen en managementprincipes de boventoon te voeren. Er staat veel op het spel
en de kerkelijke organisatie gaat in de meeste bisdommen flink op de schop.
Met beperkte aantallen mensen en middelen probeert men de opdracht van de kerk waar te maken en het evangelie als bron van geluk en inspiratie voor mensen bereikbaar en toegankelijk te houden. In deze voor pastorale beroepskrachten complexe realiteit biedt het recent verschenen boek van André Zegveld ‘Worden wat God is’ een verfrissende benadering.
Zegveld, zelf pastoor van een aantal parochies, gaat op zoek naar de ziel van de pastor en biedt aanknopingspunten om diens spiritualiteit te verdiepen en inhoud te geven. Van de pastorale beroepskracht wordt immers veel gevraagd en als men niet voldoende oplet, worden de verkeerde zaken van de pastor gevraagd. Die verkeerde vraag kan komen van de parochianen in het algemeen, van bestuursleden en andere vrijwilligers, maar ook van de kerkelijke leiding. De pastor speelt bij projecten van kerkopbouw – daar moet kerkelijke reorganisatie uiteindelijk toe leiden – een doorslaggevende rol, maar het is wezenlijk dat de pastor daarbij op zijn pastorale en spirituele competenties wordt aangesproken.
Wat is pastoraat en wat is spiritualiteit? Zegveld neemt de lezer mee langs thema's die in de katholieke traditie bekend zijn en die de bouwstenen vormen van deze twee centrale begrippen. Thema's als contemplatie, gebed, eucharistie, priesterschap, sacrament, erfzonde, komen in helder afgebakende hoofdstukken aan bod. De auteur definieert spiritualiteit als “de methodische en volgehouden toeleg om zo met je leven om te gaan dat jouw menszijn erin tevoorschijn komt, maar dan ongerept, onaangetast, in pure staat van genade, het leven in jou dat God is” (p.29).
Pastor als mystagoog
De rode draad van het boek vormt de tekst van Paulus: “In Hem leven we, bewegen we, zijn we”, uit de toespraak op de Areopaag (Hnd 17, 28). Dit komt in ieder hoofdstuk terug en Zegveld maakt duidelijk dat het de opdracht is voor de pastor om in ieder mensenleven te onthullen op welke wijze deze aanwezigheid ervaren kan worden, hoe erover gereflecteerd kan worden en hoe gecommuniceerd. Zegveld benadrukt de spirituele kant van de mens en verwoordt dit in navolging van Augustinus als een verlangen naar wat de mens ontbreekt (p.14). Wanneer pastoraat op die manier wordt omschreven, wordt de pastor een mystagoog: hij staat de mensen bij in het ontdekken en verwoorden van het geheim in hun eigen leven. De kerkelijke taken van de pastor, liturgie, catechese, diaconie en gemeenschapsopbouw hebben dit als gemeenschappelijke doelstelling (p.38), gedragen door een grondhouding van belangeloosheid en zuiverheid: zonder bijbedoelingen (vgl. Mt 5,8). De ondergrond van pastoraat als mystagogie is de drievoudige aandacht voor gebed, Schrift en de mensen (p.100).
Instrumentele spiritualiteit
Komt de pastor voldoende toe aan de ontwikkeling en verdieping van de eigen spiritualiteit? Is er niet te veel sprake van een instrumentele spiritualiteit die slechts aangesproken wordt wanneer de pastor door pastoranten hierop wordt aangesproken? Zegveld gaat te rade bij Benedictus om concrete elementen voor een pastorale grondhouding aan re reiken. Deze elementen zijn: luisteren, evenwicht, eerbied, gebed en ritme (p.62-65). Deze elementen helpen de pastor ‘erbij te blijven’ en zo de aanwezigheid van God te ontdekken, daar waar Hij niet zelf verschijnt maar waar sacramentele tekens naar Hem verwijzen.
Waarom is de Kerk nodig voor dit proces? De taak van de Kerk is contemplatie, visie, zien en verkondigen. Het is een belofte die de Kerk verkondigt. Zegveld stelt vast dat de Kerk zelf deze belofte niet altijd waar maakt en dat is een pijnlijk ervaring, zeker voor de pastor die vanuit de Kerk leeft. Maar de pastor dient in dat verschil te leven en teken zijn van de contingentie van de Kerk.
Het boek is een zeer geschikte aanleiding om de eigen spiritualiteit te verdiepen en is zowel bruikbaar voor individuele lezing en een persoonlijke retraite als voor een bespreking in een pastoraal team. Langs deze weg wordt de pastorale beroepskracht een welkom hulpmiddel aangeboden om niet in een managersrol te vervallen, maar om spirituele leiding te nemen bij veranderingsprocessen en steeds het zoeken van de mens centraal te stellen in het pastorale werk.
‘Worden wat God is. Mensen op het spoor van God brengen.’
auteur André Zegveld
Tielt, Lannoo 2009, 189 pagina's.
ISBN 9789020982695. Prijs €16,95
Boekbespreking door A. van der Helm
Ad van der Helm is priester van het bisdom Rotterdam
(bron: rkkerk.nl, blad voor katholiek nederland, 12 juni 2009, blz. 28-29.)